Tu jesteś: Strona główna >  Zlecenia - heraldyka, grafika, redago... >  Dzwonnica bramna w polu czerwonym

Zlecenia - heraldyka, grafika, redagowanie

Dzwonnica bramna w polu czerwonym

Dzwonnica bramna w polu czerwonym

Data:
2013-04-05 22:12
Moje projekty herbu, flagi i pieczęci Gminy Rutki (pow. zambrowski, woj. podlaskie) uzyskały pozytywną opinię Komisji Heraldycznej działającej przy Ministerstwie Administracji i Cyfryzacji.
Wbrew określeniu powyżej obecnej przynależności administracyjnej do woj. podlaskiego, Rutki leżą na terenie ziemi łomżyńskiej, jednej z ziem historycznego Mazowsza. Obszar ten leżał w granicach Księstwa Mazowieckiego (1138-1526) a następnie województwa mazowieckiego (do 1795 r.).

Herb Gminy Rutki

Na tarczy hiszpańskiej w polu czerwonym dzwonnica bramna srebrna z trzema dzwonami złotymi.

Tereny, które znajdują się w granicach współczesnej Gminy Rutki od późnego średniowiecza stanowiły obszar kolonizacji mazowieckiej na pograniczu Księstwa Mazowieckiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Na przestrzeni kolejnych stuleci przeważająca większość ziemi pozostawała w rękach drobnej i średniozamożne szlachty. Brać herbowa obsiadła liczne zaścianki i na terenie dzisiejszej gminy Rutek wskazać można co najmniej kilka rodów znacznych i kilkanaście wyróżniających się, które zamieszkiwały tutejsze okolice szlacheckie (Rutki-, Kossaki-, Zambrzyce-, Kalinówka-, Jawory-). Rzecz jasna, dzisiejsze granice administracyjne dzielą te historyczne okolice szlacheckie, których różne części (wsie i przysiółki) przynależą dziś do różnych gmin. Warto wspomnieć, że pod koniec XIX wieku włościanie zamieszkiwali tylko w 5 z 37 wsi należących do ówczesnej gm. Kossaki (dzisiejsza gmina Rutki obejmuje mniejszy obszar, ponieważ w 1925 roku wydzielono z niej gm. Kołaki Kościelne).
W tej tutejszych rodów szlacheckich trudno jednoznacznie wskazać taki, który przyćmiłby pozostałe i dawał obecnie podstawy ku temu, by jedną tylko rodzinę i jedne godło ziemskie umieścić w herbie Gminy Rutki. Pretendować do tej roli mogliby założyciele Rutek i ich potomkowie – Rutkowscy h. Pobóg, założyciel miasteczka Rutki – Stanisław Opacki h. Prus III, wyróżniająca się majętnością i licznymi zasługami na przestrzeni wieków XVI – XIX rodzina Mężyńskich h. Kościesza, czy też ród z zajmującej większą część gminy okolicy szlacheckiej Kossaki – Kossakowscy h. Ślepowron.
W związku z tym, a także faktem, że Rutki przez około czterech dekad były miastem (od 1760 r.) władze Gminy po konsultacji z Komisją Heraldyczną zdecydowały o umieszczeniu w herbie najokazalszego zabytku architektury na terenie gminy - dzwonnicy bramnej ulokowanej przed miejscowym kościołem św. Anny w Rutkach.


Rys historyczny

We X-XIII wieku przez tereny dzisiejszej gminy Rutki przebiegał ważny szlak handlowy łączący Mazowsze z plemionami bałtyjskimi na północy i księstwami ruskimi na wschodzie. Docierające tu pierwotne osadnictwo mazowieckie zostało powstrzymane w wyniku licznych niszczących najazdów Jaćwingów, Prusów i Litwinów. Ponowna kolonizacja tych terenów nastąpiła dopiero na przełomie XIV i XV wieku. Na ten właśnie okres należy datować lokację wsi Rutki. Jej założycielami mieli być bracia Świętosław i Bronisz z Rutkowa, którzy w 1418 r. otrzymali od księcia Janusza I Starszy 20 włók nad rzeką Kurowstokiem. Od nazwy Rutki potomkowie Świętosława i Bronisza poczęli zwać się Rutkowskimi, ale pieczętowali się nie herbem Bończa, jak błędnie podają niektóre opracowania (Rutkowscy h. Bończa wywodzili się z Rutek k. Wizny), a herbem Pobóg. Rutkowscy byli właścicielami Rutek do drugiej połowy XVI wieku, kiedy ich dobra wykupili Mężeńscy (h. Kościesza) z Mężenina, wsi położonej na terenie ob. Gminy Rutki. W XVIII wieku drogą spadkową Rutki trafiły do skoligaconych z Mężyńskimi Opackich h. Prus III. Stanisław Opacki, chorąży wiski, w 1760 r. uzyskał dla Rutek prawa miejskie magdeburskie od Augusta III Sasa. Właściciel ten podniósł rangę Rutek i przebudował je. Śladem tych założeń urbanistycznych po dziś dzień pozostaje prostokątny rynek, z którego wychodzi sześć ulic. Wraz z upadkiem Rzeczypospolitej i śmiercią Stanisława Opackiego Rutki podupadły i już w 1810 roku wymieniane są jako wieś.
Prawdopodobnie około 1420 powstała w Rutkach pierwsza i najstarsza na tym terenie parafia, która w źródłach występuje od 1465 roku. Pierwszą drewnianą świątynię mieli wznieść tu Rutkowscy, a stojący po dziś dzień kościół p.w. św. Anny ufundował w 1560 roku kasztelan wiski Marcin Mężyński. Niestety, konsekrowany w 1958 r. przez Biskupa płockiego Wojciecha Baranowskiego, pierwotnie późnogotycki kościół p.w. śśw. Jakuba i Anny, był wielokrotnie przebudowywany w kolejnych stuleciach. Najpoważniejszą przebudowę przeprowadziła w 1863 roku ówczesna właścicielka Mężenina Agnieszka Buszon. Wówczas to świątynia utraciła ostatecznie swój pierwotny architektoniczny charakter i zyskała późnoklasycystyczną fasadę. Nadto jeszcze w w latach 1988-89 kościół powiększono przez dobudowanie bocznych naw.


Wejście do kościoła prowadzi przez trzy arkady wybudowanej wraz z XIX-wieczną rozbudową kościoła okazałej neogotyckiej otynkowanej dzwonnicy bramnej z trzema dzwonami.


W dokumentach źródłowych często pojawiają się wątpliwości dotyczące nazwy i siedziby obecnej gminy Rutki. Po utworzeniu w 1867 roku gmin spotykamy nazwę gmina Kosakowo, w 1868 - gmina Kossaki lub Kassaki, w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego – gm. Kossaki (par. Rutki), w roku 1921 - gmina Kossaki-Rutki z siedzibą w Kołakach Kościelnych (dzisiejsza „stolica” gm. Kołaki Kościelne), od 1925 roku – po podziale – gmina Rutki. Siedziba Urzędu Gminy a także najstarsza w gminie parafia – znajdują się we wsi, która obecnie nosi nazwę Rutki-Kossaki. Warto w tym miejscu dodać, że zarówno druga na terenie gminy parafia, jak i dwa kościoły filialne względem Rutek, powstały dopiero w latach 80.-90. XX wieku.
Jak wyżej wspomniano, wieś gminna to Rutki-Kossaki. Nie jest to jednak wieś należąca do okolicy szlacheckiej Rutki-, czy też okolicy szlacheckiej Kossaki-. Historycznie rzecz biorąc są to Rutki, które w nazwie wsi zachowały dawną nazwę gminy. Kossaki natomiast to najobszerniejsza w dawnych wiekach okolica szlachecka na terenie ob. gminy – gniazdo Kossakowskich h. Ślepowron. Początek dało mu nadanie ziemskie księcia Władysława I Płockiego z roku 1436. Ród Kossakowskich, znacznie rozrodzony w dawnych wiekach, wytworzył co najmniej pięć zaścianków średniozamożnej a z czasem zubożałej szlachty.
Na terenie gminy znajdował się jeszcze jeden ważny i stosunkowo stary punkt osadniczy – Mężenin. Więś tę założyli Jan i Stefan, synowie Mikołaja z Mężenina (pod Ciechanowem), którzy w 1466 roku kupili 10 włók ziemi od sukcesorów Konrada z Zaćwiaczyna. Byli później Mężeńscy fundatorami kościoła w Rutkach (jak wspomniano wyżej), a w 1603 roku Maksymilian Mężeński ożenił się z Zofią Górnicką, córką Łukasza (autora Dworzanina). Córka Maksymiliana Zofia wyszła za Wojciecha Opackiego, wielokrotnego posła do dworów zagranicznych za króla Jana Kazimierza. Wówczas to wniosła Mężenin w posagu i stał się on początkiem tutejszych dóbr rodu Opackich, którzy około połowy XVIII wieku przejęli także Rutki. I gdy dzisiejszą wieś gminną Rutki podnosił do rangi miasta Stanisław, wówczas jego krewniak Gabriel Chryzanty, kasztelan wiski, założył w Mężeninie ogród botaniczny, wykopał stawy, uruchomił browar, cztery młyny, zaprowadził hodowlę bydła holenderskiego. Marzył też, by Mężenin stał się miasteczkiem, dlatego w 1782 roku wyjednał u króla Stanisława Augusta Poniatowskiego przywilej targowy. Ten Opacki wydał jedyną córkę za Rembielińskiego. Przedstawiciele tego rodu z kolei sprzedali później Mężenin berlińskich Żydom, którzy dokonali parcelacji gruntów.
Jak wynika z powyższego zarysu dziejów terenów obecnej Gminy Rutki, w lokalnej historii zapisały się rody Rutkowskich, Kossakowskich, Mężyńskich i Opackich. Można byłoby spierać się, który z tych rodów miał większe znaczenie dla rozwoju osadnictwa, a później rozwoju gospodarczego tych ziem, nie mniej trudno wskazać bezspornie jeden najważniejszy ród w dziejach omawianego obszaru. Ponadto jeszcze wymieniać można by było wiele innych rodów, które od schyłku średniowiecza kolonizowały te tereny a potem zamieszkiwały tutejsze zaścianki. Gdyby jednak władze gminy w porozumieniu z lokalną społecznością typować miały najbardziej zasłużonych dla tych terenów, wskazałyby zapewne Opackich, którzy podnieśli – niestety krótkotrwale – rangę Rutek i Mężenina. Pieczętowali się oni jednak herbem Prus 3-tio: Tarcza w słup dzielona, w polu prawym czerwonym - wilczakosa srebrna ostrzem w dół ku środkowi obrócona, w polu lewym błękitnym - pół podkowy srebrnej z zaćwieczonym na nich półtorakrzyżem złotym, którego ramię dolne w prawo, w klejnocie noga zbrojna z ostrogą, w kolanie zgięta, stopą w lewo. Herb ten ani nie zapewniłaby lokalnej społeczności autoidentyfikacji, ani też jego godło nie komponowałoby się z innym godłem – przyrodniczym czy też architektonicznym, głównie ze względu na dwupolową tarczę Prusa III. Dodatkowo sprawę komplikowałby fakt, że wśród współczesnych mieszkańców gminy powszechna jest znajomość ich własnych herbów rodowych dziedziczonych po przodkach, takich jak: Pobóg, Kościesza, Ślepowron, Prus (I), Junosza, Bojcza, Korab, Jastrzębiec, Belina, Rawicz, Krzywda, Kapica, Dąbrowa, Wieniawa, Cholewa, Lubicz, Bończa, Godziemba, Rola, Zagłoba, Jasieńczyk, Pomian, Trzaska... Naliczyć ich można kilka dziesiątek!

Flaga Gminy Rutki

Flagę Gminy Rutki stanowi prostokątny płat sukna barwy czerwonej o proporcjach wysokości do szerokości 5:8. Na środku flagi umieszczono godło herbu Gminy Rutki, tj.: dzwonnica bramna srebrna z trzema dzwonami złotymi. Wysokość godła stanowi 2/3 wysokości flagi.

 

Pieczęcie Gminy Rutki – gminna, wójtowska i radziecka

Pieczęcie Gminy Rutki mają kształt okrągły i średnicę 36 mm.


Projekty wraz z opracowaniem: Robert Szydlik

Bibliografia

Archiwa i archiwalia łomżyńskie, praca zbiorowa pod red. A. Dobrońskiego, Łomża.1986
Brodzicki Czesław, Ziemia Łomżyńska do 1529 roku, Warszawa 1999
Brodzicki Czesław, Łomża w latach 1529–1795, Łomża 2000
Dajnowicz Małgorzata, Drobna szlachta ziemi łomżyńskiej na przełomie XIX i XX wieku, Łomża 2002
Gloger Z., Dawna Ziemia Łomżyńska, Łomża 1986, reprint wydania z roku 1876
Gwardiak Janusz, Architekci i budowniczowie ziemi łomżyńskiej. Słownik biograficzny, Łomża 2003
Łomżyński Park Krajobrazowy Doliny Narwi, Łomża 1992
Materiały do Polskiego Słownika Biograficzno-Genealogicznego; Bork. Rocz. I 541-542, II 651-652; Nies VIII 200-201; Żych. III 230-237.
Miasta i miasteczka w regionie łomżyńskim w XIX i XX wieku, pod red. A. Dobrońskiego, Łomża 2003
Miasta polskie w tysiącleciu, praca zbiorowa z kom. red. Stanisława Pazyry, t. I, Wrocław – Warszawa – Kraków, 1965
Mroczek Józef Stanisław, Zambrów. Zarys dziejów, Białystok 1982
Sędziak  H.,  Nazwy  wsi  drobnoszlacheckich,  Łomża  2009
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. B. Chlebowski i inni, nakł. F. Sulimierski i Wł. Walewski, Warszawa 1880-1914.
Szczerbińska Bogusława, Ziemiaństwo w guberni łomżyńskiej na przełomie XIX i XX wieku, Łomża 2007
Wolff Adam, Ziemia łomżyńska w średniowieczu, Łomża 1988